دلایل تاریخی

سفر حضرت فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها و سایر امام‌زادگان و همراهان از روی غفلت نبوده است. بنا به دلایل تاریخی این سفر با علم و آگاهی از اوضاع صورت گرفته
است. این دلایل عبارتند از:

۱. در کتاب کریمه اهل بیت علیهم السّلام سخن از نامه امام رضا علیه السلام به حضرت فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها است که امام علیه السلام خواستار سفر خواهرش
شده است. نویسنده کتاب که سند این نامه را از کتاب «من لایحضره الفقیه» نقل می‌کند آورده است که حضرت امام رضا علیه السلام به یکی از غلامانشان دستور دادند
که نوشته‌ای را به خدمت حضرت فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها برسانند و حضرت به مجرد رسیدن نامه آماده سفر شدند.۶،

۲. سیاست مأمون که خلیفه مسلمین بود ابتدا جلب نظر علویان به سوی خود بود و سیاست خوبی با علویان داشته، ولی بعداً این سیاست تبدیل به شکنجه و آزار و اذیت علویان
گشت. شاید به همان خاطر حضرت فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها و سایر امام‌زادگان دست به سفر زدند.

«مأمون بعد از شهادت امام رضا علیه السلام به سال ۲۰۲ قمری طی نامه‌ای به بنی عباس و موالی آن‌ها در بغداد، از آن‌ها استمالت نمود و پایان سیاست گرایش به علویان
را اعلام کرد؛ و سیاست سابق دولت عباسی در قتل عام شیعیان و سرکوب طالبیان را به رویه‌ی ثابت خود قرار داد.» ۷،

۳. اکثر منابع علت سفر حضرت معصومه سلام الله علی‌ها را زیارت برادرش ذکر کردند. در هیچ یک از منابع در مورد غفلت آن بانو حرفی نزدند.

از منابع مهم می‌توان به کتب ذیل اشاره کرد:

کتاب «تاریخ قم»، نوشته حسن بن محمد بن حسن، ۸ کتاب «حیاة الست» «تألیف مهدی منصوری»، ۹ «ریاحین الشریعة» تألیف ذبیح الله محلاتی، ۱۰ «منتهی الآمال»، تألیف
شیخ عباس قمی ۱۱ و ...

۴. مسیر‌هایی که حضرت معصومه سلام الله علی‌ها جهت سفر انتخاب کردند آن مسیر‌هایی بود که امام رضا علیه السلام از آن‌ها ممنوع شده بودند. این یعنی دقت و آگاهی
و یعنی اینکه ایشان می‌خواستند هدف از سفر برادرشان را تبلیغ و تبیین کنند و فرهنگ ناب و اصیل اسلامی را بیان کنند.

مأمون امام علیه السلام را از مسیر‌هایی که شیعه‌نشین بودند مانع شد تا مبادا شورش و طغیان علیه حکومت و دولت صورت گیرد حضرت فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها
با دقت و زیرکی خاص از این مسیر‌های ممنوع شده سفر کردند تا توطئه مأمون را خنثی کنند و همچنین ورود فاطمه معصومه سلام الله علی‌ها به قم که مرکز تجمع مخالفان
دولت عباسی بود دلیل بر انتخاب و اراده آن حضرت در این سفر است.۱۲،

۵. یک مطلب مهم که بالاتر و مهمتر از همه موارد یاد شده است، فشار و اختناق حاکم بر عراق بود که منجر به هجرت امامزادگان و همراهان و حتی حضرت فاطمه معصومه
سلام الله علی‌ها از مدینه به سوی ایران گردیده است:

«در دوران خلفای اموی و عباسی، یکی از جریان‌های معارض و ستیزه‌گر با ایشان، علویان بودند. در دوره حکومت ظالمانه حجاج بن یوسف (۷۵، ۹۵ ه.) بر عراق، علویان
در معرض آماج حملات وی قرار گرفتند. این امر موجب گردید تا علویان به منظور پناه‌جویی متوجه سرزمین‌های شرق قلمرو خلافت گردند. علویان که به عنوان جریان معارض،
مورد ضرب و شتم و تعقیب عمال خلفا قرار می‌گرفتند، در جستجوی پناهگاه، مناسب‌ترین منطقه را در ایران، مناطق هموار جنوب، سلسله کوه‌های البرز، یعنی شهرهایی،
چون قزوین، ری، قم، ساوه و آوه تشخیص دادند. این نواحی بیشتر بدین علت مورد توجه بود که در مواقع خطر، دستیابی به مناطق کوهستانی مشرف به این شهر‌ها به سهولت
امکان‌پذیر می‌گشت.

بعد از این (قیام یحیی بن عبدالله) نیز مهاجرت علویان ادامه یافت و به هنگام طرح مسأله ولایتعهدی حضرت رضا علیه السلام شماری از علویان به همراه آن حضرت به
خراسان آمدند. وقتی آوازه این حرکت در جهان اسلام پیچید، علویان دیگری از نقاط مختلف، بویژه مدینه، عازم خراسان گشتند. حضرت رضا علیه السلام ۲۱ برادر داشت که
همه آن‌ها به همراهی بنی اعمام خود از سادات حسینی و حسنی به سوی خراسان حرکت کردند.

آنان وقتی به نواحی ری رسیدند، بر خبر شهادت آن حضرت وقوف یافتند و مورد تهدید و تعقیب مأموران قرار گرفتند. برخی از این سادات در همین نواحی به شهادت رسیدند،
ولی اکثر آن‌ها به کوه‌های طبرستان پناه برده، در آن دیار سکونت گزیدند.

عده‌ای از علویان نیز که به همراه برادر حضرت رضا علیه السلام مشهور به «سید جمال‌الدین اشرف» تا شهر قم آمده بودند، به محض وصول خبر شهادت آن حضرت، از راه
قزوین به دیلمان پناه بردند... مهاجرت علویان در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت...» ۱۳

نتیجه‌گیری:

با دلایل تاریخی که گفته شد، مشخص می‌شود حضرت معصومه سلام الله علی‌ها و سایر امام‌زادگان و همراهان از روی غفلت دست به سفر به سوی ایران نمی‌زدند، نامه امام
رضا (ع)، سیاست مأمون، دیدار امام رضا (ع)، تبلیغ امامت و مذهب تشیع، انتخاب مسیر و از همه مهمتر جوّ اختناق و فشار حاکم بر عراق از جمله دلایل تاریخی است که
حضرت معصومه (س) برای دیدن برادرش به سمت ایران حرکت کرد و در این راه از تبلیغ امامت و مذهب تشیع فرو گذار نکرد.۱۴

لذا با توجه به این توضیحات، می‌توان گفت که دو عامل مهم باعث شد حضرت معصومه (س) به ایران سفر کنند:

۱. علاقه بسیار شدید بین امام رضا علیه السّلام و حضرت معصومه سلام الله علی‌ها که فوق العاده زیاد بود و حضرت معصومه (س) از جهات گوناگونی وابستگی خاصی به
برادرش داشت.

۲. موقعیت عالی امام رضا علیه السّلام در دستگاه خلافت مأمون که فرصتی بود برای فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سادات برای تبلیغ تشیع که از هر سو به
طرف ایران مهاجرت کردند و مورد محبت مردم قرار گرفتند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

۱. اصفهانی، ابوالفرج؛ مقاتل الطالبین، چاپ دوم، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیه، ۱۳۶۸ ه. / ۱۹۴۹ م.

۲. زرین‌کوب، عبدالحسین؛ تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه، ج. ۲، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۷.

۳. قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم؛ ترجمه حسن بن علی بن حسن قمی، تصحیح سید جلال الدین طهرانی، تهران: انتشارات توس، ۱۳۶۱.

۴. مستوفی، حمدالله؛ تاریخ گزیده؛ به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ دوم، تهران؛ انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۲.

۵. ارشاد، شیخ مفید، ترجمه رسولی محلّاتی.

۶. حضرت معصومه و شهر قم، محمد حکیمی.

۷. حضرت معصومه فاطمه دوم، محمدمحمدی اشتهاردی.

۸. کریمه اهل بیت، علی اکبر مهدی پور.

پی نوشت‌ها:

۱. میرعظیمی، بارگاه فاطمه معصومه، چاپ نهضت، ص. ۲۴.

۲. فقیه محمدی، محمدمهدی، انوار پراکنده، انتشارات جمکران، ج. ۶، ص. ۱۲۳.

۳. همان.

۴. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، انتشارات سازمان تبلیغات، ص. ۱۶۲، الاصفهان، مقاتل‌الطالبین، ص. ۳۱۹.

۵. مرعشی، تاریخ طبرستان، تهران، انتشارات گسترده، ص. ۲۷۷.

۶. مهدی‌پور، علی اکبر، کریمه اهل بیت علیهم السّلام چ. نهضت، نشر حاذق، اول ذیقعده ۱۴۱۵ ه.. ق، قم، ص. ۴۹۳.

۷. پاک، محمدرضا، قم در دو قرن نخست هجری، فصلنامه تخصصی تاریخ اسلام، تابستان، ۸۲، مؤسسه باقرالعلوم، شماره ۱۴، ص. ۳۵.

۸. قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، تصحیح و تحشیه جلال الدین طهرانی، تهران، توس ۶۱، مترجم: حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، ص. ۲۱۳.

۹. منصوری، مهدی، حیاة الست، انتشارات صحفی، قم، ۳۹ ش، موضوع چهارم، ص. ۹.

۱۰. محلاتی، ذبیح الله ریاحین الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ناشر دارالکتب الاسلامیه، تهران، ج. ۵، ص. ۳۰.

۱۱. قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، چاپ احمدی، چ. ۹، ۷۷، نشر مطبوعاتی حسینی، تهران، ج. ۲، باب ۹، فصل ۶، ص. ۸۴۳.

۱۲. پاک، محمدرضا، پیشین.

۱۳. پرگاری، صالح، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان، چ. اول، تابستان ۷۸، چاپ شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ناشر
سمت، تهران، ۷۸، بخش دوم، فصل دوم، ۱۲۶.

۱۴. کریمان، قصران، انتشارات انجمن آثار ملی، ج. ۱، ص. ۱۷۱.